Aggagagg

Í grein dagsins, sem er sú fyrsta af þremur um viðfangsefnið, fjallar Agnar Freyr Helgason um aðdraganda og forsendur þess að lög um verðtryggingu voru sett árið 1979 og afleiðingar þess fyrir íslenskan fjármagnsmarkað. Segir meðal annars í greininni: ,,Botnlaus pyttur verðbólgutapsins rýrir ekki lengur eignir sjóðanna heldur vaxa þeir og dafna í bættu fjármálaumhverfi og eru eignir þeirra nú meiri en sem nemur vergri landsframleiðslu eins árs. Er það ekki síst mikilvægt í ljósi sífellt hærri framfærslukostnaðar og fyrirsjáanlegrar fjölgunar lífeyrisþega á næstu árum og áratugum.”

Lögmál verðbólgunnar: Allt sem fer upp, mun fara hærra.

Það er ekki ofsögum sagt að verðtrygging húsnæðislána á Íslandi sé álitin einn helsti fjandmaður íslenskra launþega. Sú viðleitni að tryggja varðveislu raungildis innlends fjármagns – með öðrum orðum, að tryggja að krónan sem ég lánaði í fyrra sé jafnverðmæt þegar ég fæ hana endurgreidda að ári – þykir vera ósanngjörn og hygla fjármagnseigendum um of, á kostnað skuldara.

Fjölmargir þingmenn hafa lýst þungum áhyggjum af tilvist verðtryggingarinnar og hefur að minnsta kosti fjórum sinnum á kjörtímabilinu verið lögð fram þingsályktunartillaga af stjórnarandstöðuþingmönnum sem miðar að afnámi verðtryggingarinnar. Nokkrir þingmanna stjórnarflokkanna hafa raunar tekið undir hugmyndirnar og hefur nefnd sem ætlað er að skoða kosti og galla afnáms verðtryggingarinnar verið starfrækt í viðskiptaráðuneytinu um nokkurt skeið. Er búist við því að hún skili af sér tillögum fyrir næstu áramót. Er nema von að spurningunni, hvort verðtryggingin sé böl eða blessun, sé velt upp?

Efnahagslegar forsendur Ólafslaganna
10. apríl 1979 voru samþykkt á Alþingi Ólafslögin svokölluðu, kennd við Ólaf Jóhannesson, þáverandi forsætisráðherra.Var með þeim komið á formlegri lagasetningu sem laut að verðtryggingu og vöxtum og var ætlað að stemma stigu við ört vaxandi vandamálum á íslenskum fjármagnsmarkaði.

Meginástæður laganna voru þrenns konar: Verðbólga þótti óhóflega mikil og í engum takti við stöðu mála í öðrum þróuðum ríkjum, opinber stýring á fjármagnskjörum kom í veg fyrir að framboð og eftirspurn lánsfjármagns næði saman og innlent sparifé fuðraði upp á verðbólgubálinu. Það tefldi lífeyriskjörum allra landsmanna í tvísýnu, auk þess sem erlend skuldasöfnun varð geigvænlega mikil.

Óhófleg verðbólga
Óhófleg verðbólga hafði verið viðloðandi íslenskt þjóðfélag frá tímum seinni heimsstyrjaldarinnar. Var þar fyrst og fremst um að kenna óraunhæfri gengisskráningu og óþoli launþegasamtaka gagnvart lækkandi kaupmætti, sem leiddi til keðjuverkana í kjarasamningum.

Þegar Viðreisnarstjórnin lét svo af völdum við upphaf áttunda áratugarins brustu allar flóðgáttir og verðbólgan náði nýjum hæðum um og eftir miðjan þann áratug. Var meðalverðbólga áranna 1974 til 1979 þannig rúmlega 40% og átti hún þó eftir að verða ennþá hærri frá 1980 til 1983 (rúm 60% að meðaltali), áður en verðtryggingin náði fullum áhrifum. Var niðurstaðan sú að ómögulegt væri að treysta á lækkun verðbólgunnar til þess að bjarga sparifé þjóðarinnar frá hruni og að nauðsynlegt væri að tryggja varðveislu raungildis sparifjárins með verðtryggingu.

Vaxtahöft og takmarkanir
Opinber stýring á fjármagnskjörum, sem var við lýði lungann úr síðustu öld, brenglaði stórlega það jafnvægi sem annars hefði ríkt á milli framboðs á og eftirspurnar eftir lánsfé á frjálsum markaði. Lánastofnunum var gert að sækjast eftir heimildum til vaxtabreytinga til Seðlabankans, sem heyrði undir ríkisstjórnina, og voru fjármagnskjör því leynt og ljóst ákvörðuð af pólitískum geðþótta. Þar sem aukinni verðbólgu fylgdu nánast ætíð vandamál í atvinnulífinu voru stjórnmálamenn vísir til að láta nauðsynlegar vaxtahækkanir sitja á hakanum og hlífa þannig atvinnulífinu og heimilum landsins.

Þessu fyrirkomulagi var breytt árið 1984, þegar innlánsstofnanir fengu frelsi til ákvörðunar mikils hluta vaxta sinna og almennu vaxtafrelsi var að fullu komið á árið 1986. Var þar með horfið frá kerfi vaxtahafta og takmarkana, sem leiddi oft á tíðum til 10-20% neikvæðra raunvaxta af lánsfjármagni, til kerfis frjálsra viðskipta, þar sem raunvextir voru ákvarðaðir af markaðsaðilunum sjálfum. Á sama tímapunkti varð verðtryggingin í raun valfrjálst samningsform, til notkunar eftir óskum og þörfum lánveitenda og lántaka.

Hrun lánastofnsins
Langstærsta ástæða Ólafslaganna var tvímælalaust hrun innlenda lánastofnsins á mælikvarða landsframleiðslu. Neikvæð raunávöxtun stofnsins yfir tímabilið 1972-83 nam á hverju ári á bilinu 4-10% af landsframleiðslu, en á verðlagi októbermánaðar 2006 myndi tapið nema rúmlega 365 milljörðum króna. Lengst af var þessi skerðing bætt með nýjum, þvinguðum skyldusparnaði, sem stuðlaði að því að stærð lánastofnsins hélst að minnsta kosti í jafnvægi að raunvirði. Í vaxandi þjóðarbúskap er hins mikilvægt að hlutfall lánsfjármagns af landsframleiðslu haldist stöðugt eða hækki, en lækki ekki eins og gerðist á þessu tímabili (landsframleiðsla jókst stöðugt á meðan lánsfé stóð í stað). Þannig hrapaði hlutfall innlána og seðla af landsframleiðslu úr tæpum 40% árið 1971 í rúm 20% árið 1980, eða um nærri helming. Innlent lánsfjármagn, sem hafði mest verið 72% af landsframleiðslu árið 1969, var orðið einungis 45% á sama kvarða árið 1979.

Vaxandi þjóðfélag gat ekki lifað slíkar sviptingar af án aðstoðar. Erlendar lántökur jukust til muna og skuldastaða þjóðarbúsins versnaði með hverju ári. Hrein skuldastaða hafði ekki numið nema 10% af landsframleiðslu um miðjan sjöunda áratuginn, en tuttugu árum síðar var hlutfallið orðið rúmlega 50%.

Slík skuldasöfnun gat aðeins veitt skammgóðan vermi. Sífellt meira reyndi á lánstraust og lánskjör út á við og vaxandi hluti af landsframleiðslu rann til erlendra lánadrottna, svo að þjóðartekjur drógust saman. Varð mönnum ljóst að lántökuleiðin var síður en svo lausn til langframa.

Árangur verðtryggingingarinnar
Árangur verðtryggingarinnar er óumdeilanlegur, ekki síst eftir að vaxtafrelsi komst á um miðbik níunda áratugarins. Lækkaði verðbólga niður í eins stafs tölu í fyrsta sinn í tuttugu ár árið 1991 (voru þar þó vitanlega margir samverkandi þættir að verki) og hefur ársmeðaltal hennar haldist undir 10% mörkunum síðan þá.

Undraskjótur árangur náðist í endurreisn lánastofnsins og hefur það meðal annars stuðlað að feikilegum vexti lífeyrissparnaðar landsmanna, en sparnaður Íslendinga fer að langstærstu leyti fram innan lífeyrissjóðanna. Botnlaus pyttur verðbólgutapsins rýrir ekki lengur eignir sjóðanna heldur vaxa þeir og dafna í bættu fjármálaumhverfi og eru eignir þeirra nú meiri en sem nemur vergri landsframleiðslu eins árs. Er það ekki síst mikilvægt í ljósi sífellt hærri framfærslukostnaðar og fyrirsjáanlegrar fjölgunar lífeyrisþega á næstu árum og áratugum.

Hagsmunir heimilanna
En ekki eru allir á eitt sáttir. Aukin ávöxtun fjármagnseigenda er af mörgum talin vera á kostnað skuldara landsins – þeirra sem horfa upp á verðtryggð húsnæðislánin hækka ár frá ári, þrátt fyrir háar afborganir vaxta og höfuðstóls, án þess að bera nokkuð úr býtum. Sanngirnisrök, sem hníga að því að misvægi í þróun launa og verðlags komi illa við fjárhag skuldara, skekki fjárhagsáætlanir heimilanna og hækka með sjálfvirkum hætti höfuðstól lána, vega þar þyngst á metum hjá andstæðingum verðtryggingarinnar og er ekki laust við að mikill hljómgrunnur sé með slíkum hugmyndum.

Í næstu greinum, sem birtast á mánudaginn (II) og miðvikudaginn (III) hér á Vefritinu, verður fjallað um verðtrygginguna út frá hagsmunum heimilanna, þeirra sem treysta á að lífeyrissjóðir veiti þeim áhyggjulaust ævikvöld annars vegar, og hins vegar þeirra sem skulda og horfa ósjálfbjarga upp á húsnæðislánin sín bólgna út. Þingmenn og aðrir sem ganga hvað harðast fram gegn verðtryggingunni eru yfirleitt í forsvari fyrir þessa hópa og vilji hana burt. Það er því forvitnilegt að kafa dýpra og kanna raunveruleg áhrif verðtryggingarinnar – hvort hún sé í raun og vera böl eða blessun.

Heimildir
Afnám verðtryggingar á fjárskuldbindingum, þingsályktunartillaga 13 þingmanna Samfylkingarinnar frá 2005.
Afnám verðtryggingar lána, þingsályktunartillaga 3ja þingmanna Frjálslynda flokksins frá 2006.
,,Áhrif afnáms verðtryggingar á íslensku lífeyrissjóðina” eftir Tryggva Þór Herbertsson, greinargerð til Landssamtaka lífeyrissjóða frá 2004.
Munnleg fyrirspurn Jóns Gunnarssonar til viðskiptaráðherra um verðtryggingu lána frá 2004.
Munnleg fyrirspurn Valdimars L. Friðrikssonar til viðskiptaráðherra um verðtryggingu lána frá 2006.
,,Verðtrygging lánsfjármagns og vaxtastefna á Íslandi” eftir Bjarna Braga Jónsson, gefið út af Seðlabanka Íslands, 1998.
Þróun vísitölu neysluverðs 1950-2005, Hagstofa Íslands.

Birtist áður á Vefritinu.