Af góðum og slæmum þingmálum
Afskipti mín af samfélagsmálum á ritvellinum hafa verið með minnsta móti það sem af er hausti og raunar miklu minni en ég myndi kjósa. Að stunda 40% meistaranám samhliða fullri vinnu og að vera á fullu í UJ og UJR tekur nefnilega alveg merkilega mikinn tíma! Það verður þó vonandi breyting þar á um áramótin.
Tvö mál, sem hafa verið í fréttum undanfarna mánuði fá mig þó til að vilja tjá mig ótæpilega.
***
Hin ofsakennda umræða um áfengisfrumvarpið svokallaða er í engu samræmi við umfang málsins – það að væra áfengi í matvöruverslanir er enginn stór hugmyndafræðilegur debat miðað við það hvernig staðan er í dag.
Það má öllum vera ljóst að aðgengi að áfengi er afar gott hérna á Íslandi, þrátt fyrir ríkiseinokunarsöluna. Vín er selt í tæplega 50 búðum í öllum helstu verslunarkjörnum landsins, en þar af hafa rúmlega 20 búðir opnað á síðustu tíu árum. Opnunartími Vínbúðanna hefur lengst og sýnileiki búðanna aukist. Víðsvegar utan þéttbýlisins er vínið selt með öðrum vörum, til dæmis í Samkaupum á Djúpavogi. Ekki hafa manni borist fregnir af því að heimamenn séu frávita af ofneyslu áfengis, þó vissulega væri það efni í athyglisverða samanburðarrannsókn.
Sömuleiðis virðist það oft gleymast að einkaaðilar hafa nú þegar mikla hagsmuni af neyslu áfengis. Einkaaðilar framleiða áfengi, flytja áfengi inn og dreifa því og einkaaðilar selja áfengi á skemmti- og veitingastöðum. Það fer því varla á milli mála að meðhöndlun áfengis, áður en það kemur í hendurnar á neytandanum, er að mestu í höndum einkaaðila. Þrátt fyrir frjálslegar yfirlýsingar um að með því að færa sölu áfengis í matvörubúðir myndu fimmtíu manns til viðbótar látast árlega af völdum áfengis hef ég ekki heyrt neinn leggja til að loka eigi bruggverksmiðjum eða þjóðnýta skemmtistaði.
Fráleitustu rökin snúa hins vegar að því að vöruúrval muni minnka og verðlag hækka. Að það sé á einhvern hátt hlutverk ríkisins að halda uppi viðunandi úrvali af víntegundum er náttúrulega mjög fyndin pæling. Ekki er sú pæling að verð áfengis muni hækka verri. Ef menn eru almennt þeirrar skoðunar, er þá ekki rökrétt framhald að vilja stofna Matvöruverslun ríkisins?
Auðvitað á ríkið ekki að standa í áfengissölu, frekar en lyfjasölu eða skotvopnasölu. Umrætt frumvarp snýst þó ekki um það heldur hvort færa eigi ákveðnar tegundir af víni í matvöruverslanir. Miðað við útbreiðslu áfengissölu einkaaðila nú þegar (á skemmti- og veitingastöðum og í dreifbýli) og þá staðreynd að ÁTVR hefur margfaldað aðgengi að áfengi á undanförnum árum er erfitt að sjá hvernig sú tilfærsla ætti að vera einhver yfirgnæfandi faktor í því að stuðla að aukningu áfengisneyslu Íslendinga.
***
Framsóknarmenn hafa lagt fram frumvarp þess efnis að hluti námslána breytist í námsstyrk. Samflokksmenn mínir hafa áður lagt fram svipuð frumvörp. Markmið frumvarpsins er að hækka menntunarstig þjóðarinnar með því að draga úr brottfalli og gera það fýsilegra að ljúka háskólanámi. Markmiðið er göfugt, en leiðin gölluð.
Leiðin gengur út á það að þriðjungur höfuðstóls námslána lánþega verði felldur niður ljúki námsmaður námi á tilskyldum tíma (látum það vera hversu vafasamt það er að miða við ,,tilskilinn tíma“)
Fyrir það fyrsta er ekki verið að styrkja stúdenta, heldur útskrifaða. Það er mikilvægur munur þar á.
Sökum þess að endurgreiðslur námslána eru grundvallaðar á launatekjum lánþega, en ekki höfuðstól lánsins, mun þriðjungs niðurfelling á höfuðstóli við námslok hafa lítil áhrif á endurgreiðslur á næstu árum eftir námslok. Endurgreiðslurnar fara eftir sem áður eftir tekjum viðkomandi, svo breytingin hefur einungis áhrif á hversu lengi viðkomandi er að greiða lánið upp.
Skv. grófum útreikningum mínum myndi breytingin hafa þau áhrif að endurgreiðslutími námslána hjá einstaklingi með lágar tekjur myndi styttast um 8 ár – endurgreiðslum myndi ljúka við 45 ára aldur, en ekki 53ja ára (m.v. námslok við 25 ára aldur og meðallán). Hálaunamanneskja lýkur endurgreiðslunni talsvert fyrr og hefur breytingin minni áhrif á hana.
Ergo, þriðjungs niðurfellingin gagnast miðaldra háskólamenntuðum einstaklingum. Það eitt og sér er í vafasamara lagi. Þegar velt er upp hvernig niðurstaðan samrýmist markmiðinu er erfitt að sjá tengslin. Ég þekki allavegana engan háskólanema sem er að velta því fyrir sér hvort hann verði búinn að greiða upp námslánin sín 45 ára eða 53 ára. Hvað þá einhvern sem ákveður að halda áfram í námi sem hann hefði annars hætt í beinlínis vegna þess.
Sé ætlunin að létta greiðslubyrði námslánanna eftir að námi lýkur á auðvitað að gera það með miklu markvissari hætti. Til dæmis væri hægt að lengja tímann sem lánin eru endurgreiðslulaus – núna eru það fyrstu 2 árin eftir að námi lýkur, það mætti vel hugsa sér að lengja þann tíma. Það myndi koma ungu fólki, sem er að koma þaki yfir höfuðið, hefja búskap og eignast börn, miklu betur.
Sé ætlunin að minnka brottfall úr háskólanámi og fjölga útskrifuðum er náttúrulega algjört grundvallaratriði að hækka lánin sem námsmenn eiga rétt á á námstímanum. Það er eina leiðin til að fjölmargir geti beinlínis stundað háskólanám af fullum krafti. Fólk á ekki að vera komið upp á foreldra og ættingja, fólk á ekki að þurfa að vinna baki brotnu með námi og tekjutenging lánanna á ekki að valda því að ómögulegt sé að snúa aftur í nám af vinnumarkaðinum. Til þess þarf að hækka grunnframfærsluna til samræmis við eðlileg útgjöld námsmanna, en ekki fella niður þriðjung höfuðstóls námslána að námi loknu. Það hljómar vissulega vel, en stenst varla nánari skoðun.
